Składniki bioaktywne w herbacie – jak działają i dlaczego mają znaczenie dla zdrowia

Siedzę sobie przy filiżance herbaty i myślę, jak często mówimy: „herbata to zdrowie”, nie zastanawiając się, dlaczego właściwie tak jest.
Za smakiem, aromatem i działaniem herbaty stoją konkretne związki chemiczne – składniki bioaktywne, które wpływają na nasz organizm w wieloraki sposób.

Co to są składniki bioaktywne w herbacie?

Składniki bioaktywne w herbacie to naturalne związki chemiczne, takie jak polifenole, aminokwasy i kofeina, które wpływają na funkcjonowanie organizmu, m.in. na układ nerwowy, metabolizm i procesy antyoksydacyjne. Ich działanie zależy od rodzaju herbaty, sposobu obróbki liści oraz od sposobu parzenia.

Czym są składniki bioaktywne?

Składniki bioaktywne to substancje obecne w żywności, które nie są składnikami odżywczymi w klasycznym znaczeniu jak np. białko czy węglowodany, ale oddziałują na procesy biologiczne w organizmie.

W herbacie pochodzącej z krzewu Camellia sinensis są to przede wszystkim:
•   polifenole,
•   aminokwasy,
•   alkaloidy (w tym kofeina),
•   związki powstające w trakcie oksydacji liści.

To właśnie one decydują o tym, czy herbata:
•   pobudza czy uspokaja,
•   jest gorzka czy łagodna,
•   działa rozgrzewająco lub orzeźwiająco.

Główne grupy składników bioaktywnych w herbacie

Polifenole – naturalna ochrona komórek

Polifenole to szeroka grupa związków roślinnych o działaniu antyoksydacyjnym. W herbacie występują głównie jako:
•   katechiny (dominujące w herbacie zielonej),
•   teaflawiny i tearubiginy (charakterystyczne dla herbaty  czarnej).

Ich rola polega na:
•   neutralizowaniu nadmiaru wolnych rodników,
•   wspieraniu naturalnych procesów ochronnych komórek,
•   wpływie na smak i barwę naparu.

L-teanina – spokój i koncentracja

L- teanina to aminokwas niebiałkowy niemal unikalny dla                  herbaty. Odpowiada za charakterystyczne uczucie:
•   skupienia bez nadmiernego pobudzenia,
•   łagodzenia działania kofeiny.

Działa poprzez wpływ na neuroprzekaźniki i sprzyja zwiększeniu aktywności fal alfa w mózgu, co wiąże się ze stanem czujnego relaksu.

Kofeina – pobudzenie inne niż w kawie

Kofeina w herbacie:
•   występuje naturalnie,
•   działa łagodniej niż kofeina w kawie.

Dzieje się tak dlatego, że:
•   wiąże się z polifenolami,
•   jej uwalnianie jest wolniejsze i bardziej rozciągnięte w czasie.

Efekt pobudzenia po herbacie jest  bardziej stabilny i mniej gwałtowny jak w kawie.

Garbniki (taniny) – smak i funkcja ochronna

Garbniki, zwane także taninami, to grupa polifenoli odpowiedzialnych za:
•   uczucie ściągania w ustach,
•   gorycz naparu przy długim parzeniu.

Pełnią również funkcję ochronną w roślinie i wpływają na sposób, w jaki organizm reaguje na kofeinę.

Jak rodzaj herbaty wpływa na składniki bioaktywne?

Różnice między herbatami wynikają głównie z procesu obróbki liści:
•   Herbata zielona – bogata w katechiny i L-teaninę
•   Herbata biała – delikatna, z wysoką zawartością                          naturalnych polifenoli
•   Herbata oolong – pośrednia, zróżnicowany profil związków
•   Herbata czarna – dominują teaflawiny i tearubiginy
•   Pu-erh – zmienny skład wynikający z fermentacji

Każdy z tych typów herbaty dostarcza innego „zestawu” składników bioaktywnych.

Wpływ parzenia na składniki bioaktywne

To, co znajdzie się w filiżance, zależy nie tylko od liścia, ale także od:
•   temperatury wody,
•   czasu parzenia,
•   ilości użytej herbaty.

Przykładowe zależności:
•   krótkie parzenie – więcej kofeiny i aminokwasów,
•   dłuższe parzenie – więcej garbników i goryczy,
•   zbyt wysoka temperatura – utrata delikatnych związków aromatycznych.

Dlatego sposób parzenia ma realny wpływ na działanie herbaty na organizm.

Kiedy składniki bioaktywne mogą nie być wskazane?

Choć herbata jest napojem naturalnym, nie zawsze i nie dla każdego będzie najlepszym wyborem.

Ostrożność powinny zachować:
•   dzieci (ze względu na kofeinę),
•   osoby wrażliwe na działanie kofeiny,
•   osoby z problemami żołądkowymi (garbniki),
•   kobiety w ciąży (zależnie od ilości i rodzaju herbaty).

Znaczenie ma nie tylko rodzaj herbaty, ale również jej stężenie i częstotliwość spożycia.

Powiązane artykuły:

l-teanina w herbacie jak działa na koncentracje i spokój

katechiny i EGCG w zielonej herbacie

Garbniki ( taniny) w herbacie -skąd bierze się gorycz

kofeina w herbacie – dlaczego działa łagodniej niż w kawie

Teaflawiny i tearubiginy

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy wszystkie herbaty zawierają składniki bioaktywne?

Tak, wszystkie herbaty z krzewu Camellia sinensis zawierają składniki bioaktywne, choć ich ilość i proporcje różnią się w zależności od rodzaju herbaty i obróbki liści.

Czy herbata ziołowa też ma składniki bioaktywne?

Tak, ale są to inne związki niż w herbacie właściwej. Zioła i owoce nie zawierają L- teaniny ani kofeiny charakterystycznej dla Camellia sinensis.

Czy składniki bioaktywne przechodzą do naparu w całości?

Nie. Do naparu przechodzi tylko część związków, a ich ilość zależy od temperatury wody i czasu parzenia.

Czy więcej znaczy lepiej?

Nie zawsze. Zbyt mocny napar może zwiększyć ilość garbników i kofeiny, co nie każdemu służy.

Czy herbata działa tak samo na każdego?

Nie. Reakcja na składniki bioaktywne jest indywidualna i zależy od wrażliwości organizmu.

Czy herbata pita wieczorem działa uspokajająco?

Niektóre herbaty, dzięki L-teaninie, mogą sprzyjać relaksowi, ale obecność kofeiny sprawia, że nie każda herbata nadaje się na noc. Zależy też od indywidualnych predyspozycji.

Czy dzieci mogą korzystać z dobrodziejstw składników bioaktywnych herbaty?

Herbaty z Camellia sinensis nie są zalecane dla dzieci ze względu na kofeinę. Dla dzieci lepszym wyborem są niektóre napary ziołowe, rooibosy i herbaty owocowe

Czy sposób przechowywania herbaty wpływa na składniki bioaktywne?

Tak. Światło, wilgoć i powietrze mogą przyspieszać degradację niektórych związków, dlatego herbata powinna być przechowywana szczelnie i z dala od świat